Назад к списку
İmtahan öncəsi stress keçirməmək üçün nə etməli? - ARAŞDIRMA

Artıq ali məktəblərə sənəd qəbulu ilə əlaqədar müəyyən edilmiş yerlər üzrə keçiriləcək qəbul imtahanlarına çox az vaxt qalıb. İmtahan öncəsi əksər abituriyentler bir sual ətrafında düşünür: Görəsən qəbul ola biləcəyəm, ya yox. Bəzən imtahana hazırlaşan abituriyentin ətrafındakı şəxslərin ona qarşı təzyiqləri, çox diqqətlə yanaşmaları, hər şeyi sorğu-sual etmələri və s. böyük həyəcana və gərginliyə səbəb olur. Nəticədə də hətta yetərincə biliyi olan abituriyent psixoloji gərginlik yaşayaraq imtahanda uğursuz nəticələr əldə edir. İmtahan öncəsi abituriyentlə necə davranmaq lazımdır? Psixoloji gərginliyi necə aradan qaldırmaq olar? Bu kimi mühüm suallara cavab tapmaq üçün psixoloq Dəyanət Rzayevlə əlaqə saxladıq. Dəyanət Rzayev abituriyentlərin psxiloji gərginlik yaşamalarında əsas səbəbkar kimi ətrafdakıların mühüm rola malik olduğunu deyir. Psixoloqun sözlərinə görə, qohum-əqrəbanın, tanışların imtahan öncəsi abituriyentlə yersiz olaraq maraqlanması bu cür stressə səbəb olan əsas amildir: "Abituriyentlərin imtahan öncəsi stress yaşaması gələcəkdə əsəbi gərginlik kimi digər xəstəliklərin yaranmasında özül rolunu oynayacaq. Qohum-qonşular həmin ildə yaxın-tanışlarından kimin övladının ali məktəbə hazırlaşdığını bilərək zəng edib həmin ailəni dəng edərək "nə oldu girdi, ya girmədi?" deyə zəhlətökən suallar verirlər. Bu kimi hallarla qarşılaşmaq istəməyən abituriyentlər ali məktəbə hazırlaşdıqlarını gizli saxlamalı, heç kəsə bu haqda məlumat verməməlidirlər. Sadəcə olaraq "bu il yorğunam, ali məktəbə sənədlərimi gələn il verəcəyəm" deməklə imtahan öncəsi və sonrası yarana biləcək stressi müəyyən qədər azalda bilər. Əks halda abituriyentlə maraqlananlar çox olduqda onun gərginliyi, həyəcanı da artmış olacaq. Bundan başqa valideynin imtahan öncəsi "sənin üçün bu qədər pul xərcləmişəm, mütləq qəbul olmalısan" deyə göstərdiyi psixoloji təzyiqləri də imtahana hazırlaşan şəxsdə etibarı doğrulda bilməmək kimi özünə qarşı inamsızlıq hissləri yaradır ki, bu da nəticədə arzuolunmaz hadisələrin baş verməsi ilə sonuclanır. Abituriyentlərin psixoloji problemlərinin yaranmasında, imtahan öncəsi gərginliyinin artmasında valideynlərin rolu böyükdür. Çünki onlar elə düşünürlər ki, övladlarının diplomu olmasa o ağ günə çıxa bilməyəcək. Məgər diplomla ağ günə çıxırlar?".


Psixoloq məsələyə bir başqa aspektdən də yanaşaraq öz dünyagörüşünə əsasən imtahandan kəsilən abituriyentlərdə hətta ruh yüksəldici faktlar haqda da danışıb. Diplomun, ali təhsilin hər şey olmadığını deyən Dəyanət Rzayev insanın ali təhsil olmadan belə biznes quraraq yüksək mərtəbəyə qalxa biləcəyini deyib. D.Rzayev bu istiqamətdə bir sıra qabaqcıl ölkələrin təcrübəsinə əsaslanaraq bu fikirləri səsləndirir: "Azərbaycanda hətta göyərti satanın da diplomu var. Diplomu olmaq ali təhsili olmaq demək deyil. 72 milyard pulu olan ən dünyanın ən varlı milyarderi olan Bill Qeytsin ali təhsili olmasaydı təsəvvür edin ki o Azərbaycan gəldikdə ona "hörmətli Bill siz bizə diplom göstərə bilərsiniz?" deyə sual verəcəklər. Dilpom göstərə bilmədikdə isə Bill Qeytsi işə qəbul etməyəcəklər. Nəyə görə? Çünki bu adamın diplomu yoxdur. Hazırda ölkəmizdə diplom şousu yaranıb. Qüsurlu ürəklə doğulan uşaqları əməliyyat edən, hazırda böyük alim kimi tanıdığımız elmlər doktoru adına layiq görülmüş Tomas Villiemin heç ali təhsili də olmayıb. Bu gün mənasız yerə tələbələr magistiratura imtahanlarına hazırlaşır. Magistitaruraya sənəd verənlər arasında niyə bu addımı atmalarının mənasını bilməyənlər də az deyil. Bəzən yüksək vəzifədə çalışan gənc qız və oğlanlarla söhbət etdikdə niyə magistiraturaya sənəd vermədiklərini soruşqduqda onlar bunun gərəksiz olduğunu deyirlər. Bir çox hallarda özündə müəyyən komlplekslər olan şəxslər, "başqası qəbul olub mən də magistiraturaya daxil olmalıyam" deyib sənəd verirlər. Yalnız Azərbaycanda addımbaşı "siz haranı bitirmisiniz?", "sizin təhsiliniz nədir?" deyə suallar vermək dəbdədir. Nə bunun, nə də ki ali təhsil almanın heç bir önəmi demək olar ki, yoxdur. Kasıb olduğu üçün doqquzuncu sinifdə məktəbi tərk edən bir tanışım var ki, indi istənilən halda öz biliyi və biznesi ilə diplomlu şəxsi geridə qoyar. Həmin şəxs indiki halda heç ali təhsillə diplom əldə etmək niyyətində də deyil. Diplomu olmasa da qabiliyyəti, biliyi olan şəxsləri ali təhsilli hesab etmək olar. Diplomlu insanların hamsını ali təhsilli adlandırmaq olmaz. Əksər hallarda diplomunu reklam edənlərin bir qəpiklik savadının olmadığını da görə bilirik. Artıq dünya təhsil sistemi dəyişib. Toyfol və digər kurslara daxil olaraq ali təhsili olmadan sertifikat əldə edən şəxs istənilən vəzifədə çalışa bilər. Dünya ölkələrindən fərqli olaraq istər təhsil sistemimiz, istərsə də anlayışımız 18-ci əsrədə qalıb. Üç cür təhsil forması var: formal, qeyri formal və informal. Ölkəmizdə formal təhsil, formal diplom olduğu üçün vəziyyət çox bərbaddır. Yaranan arzuolunmaz vəziyyətə görə heç kəsi qınamıram. Nə müəllimləri, nə də ki nazirləri. Əgər valideyn imtahandan kəsilən övladına "kül sənin başına. Bizi qohumların içində biabır etdin" deyirsə, nazir, müəllim nə etsin?". D.Rzayev valideynlərin övladlarının hazırlığı üçün xərclədiyi vəsaitin də gərginlik və stressə səbəb olan amillərdən biri olduğunu deyir: "Ata və ananın övladının ali təhsil alması üçün xərclədiyi vəsait də imtahan öncəsi stressin yaranmasına səbəb ola bilir. Məktəblərdə təhsilin səviyyəsinin aşağı olduğunu görən valideyn övladının təhsilli olması üçün bu yola əl atmaq məcburiyyətində qalararq külli miqdarda vəsait xərcləməli olur. Əksər hallarda valideyn sadəcə övladının diplomu olsun deyə onu oxutdurur". 


Psixoloq imtahan öncəsi ata və ananın göstərdiyi təzyiqlərinin də abituriyentdə psixoloji gərginliklərin yaranmasında mühüm rol oynadığını deyərək valideynlərə belə halda necə davranmağın lazım olduğu haqda məsləhətlərini verib: "Bəzən olur ki, abituriyent imtahana daxil olaraq onlar üçün ayrılan müddət başa çatanadək ağlayır. Bu cür vəziyyətin yaranmasında psixoloji amillərin də rolu mühümdür. Bunun üçün ilk növbədə valideynləri maarifləndirmək lazımdır. Çünki valideynin övladına yanaşmasından çox şey asılıdır. Valideynin övladını sıxması onda gərginlik yarada bilər. İmtahandan öncə ata və ya ana övladına bu cür yanaşmalıdır: "Ali məktəbə daxil olsan da, olmasan da canın sağ olsun. Burda heç bir faciə yoxdur. Əsas diplomu olmaq deyil, əsas odur ki, biliyin olsun. Ali məktəbə daxil olmasan belə, sən bizim balamızsan. Biz səni çox istəyirik. Bizim üçün sənin qəbul olub-olmamağının heç bir fərqi yoxdur". 

Dəyanət Rzayev ümumilikdə psixoloji sarsıntı yaşayan, həyəcanlanan abituriyentlərdə nəfəsalmada yarana biləcək problemləri önləmək üçün məsləhətlər də verib: "Yaranan gərginliyi, həyəcanı azaltmaq üçün dərin nəfəs almaq, daha sonra nəfəsi qaytarmaq da yaxşı təsir bağışlayır. Bəzən nəfəs çatışmazlığı, boğulma halları da müşahidə edilə bilər ki, bu zaman imtahan gərginliyi yaşayan şəxslərə selefon torbanı hava ilə doldurmaq, daha sonra o havanı ciyərlərə ötürmək tövsiyə edilir". 


-Stress və gərginlikdən azad olmaq üçün dərman qəbul etmək necə, tövsiyə edilirmi?    

-Psixoloji gərginliyi aradan qaldırmaq üçün qəbul edilən dərmanlar bəzən keyləşməyə səbəb ola bilər ki, bu zaman abitiriyentdə yuxuya meyillik yarana bilər. Buna görə əksər hallarda imtahana hazırlaşan abituriyentlərə valerian və valedol kimi müəyyən qədər əsəbi sakitlik yarada biləcək dərmanlar qəbul etmək tövsiyə edilir. Bu məsələdə həkimlə məsləhətləşmək çox önəmlidir.

-Bəs, abituriyent imtahan günü özünü yaxşı hiss etmək üçün necə hazırlaşmalıdır?

-İmtahandan öncəki gün bir az tez yatmaq, dəftər-kitabdan müəyyən qədər uzaqlaşmaq, beyni o qədər də çox gücə salmamaq məsləhətdir. İmtahandan bir-iki gün öncə dəftər-kitabdan müəyyən qədər də olsa uzaqlaşmaq lazımdır. İmtahana isə abituriyentlər sınağa getdikləri kimi getməli, özlərində vahimə yaratmamalıdırlar. Abituriyent özündə elə fikir formalaşdırmalıdır ki, guya sınağa gedir. Nə qədər imtahana sadə yanaşsa bir o qədər də istədiyi nəticəni əldə edə bilər. İmtahana hazırlaşan şəxs bir gün öncədən təmiz hava qəbul etməli, günün adi gün kimi keçirtməlidir. Bundan başqa həyəcanı, əsəbi gərginliyi azaltmaq üçün dəniz kənarında hava qəbul etmək də tövsiyə edilir. "Sabah imtahandır" deyib küy yaradaraq valideynlərin səhhətində də problem yaratmaq lazım deyil. Bu cür biabırçılığı aradan qaldrımaq lazımdır. Heç bir ölkədə imtahan öncəsi bizdə yaranan bu mənzərəyə rast gəlmək olmaz. Qohum-əqrəbanın zəng edərək mütəmadi olaraq imtahanla bağlı suallar verərək həyəcanı artırması düzgün deyil. İmtahana hazırlaşan abituriyentdə "sən imtahandan keçə bilməsən, ali məktəbə daxil olmasan həyatın uğursuz olacaq. Səni fəciə gözləyəcək" deyə düşüncə formalaşdırıblar. Valideynlər unutmasınlar ki, təhsil hər şey deyil, qabiliyyət də önəmlidir. D.Rzayev təhsilli tələbələrin də yetərincə biliyə sahib olmaması probleminə də toxunub: "Hərdən universitet bitirən tələbələrlə söhbət etdikdə onların intelektual səviyyələrinin aşağı, dünyagörüşlərinin isə məhdud olduğunu görürəm. Bir çox hallarda bu cür vəziyyətin yaranmasında müəllimlər günahkar olurlar. Müəllimlər əksər hallarda oxuyan tələbələri, şagirdləri sevmirlər. Çünki şagirdlərin və tələbələrin öz hesablarına qiymət əldə etməsi bəzi müəllimlər tərəfindən arzuolunmaz haldır. Belə olan halda tələbələr hətta böyük əzab-əziyyətlə daxil olduqları təhsil ocağını tərk etmək məcburiyyətində də qalmalı olurlar. Məktəb və universaitetlərdə tələbə və şagirdi həddindən artıq çox sıxışdıraraq onun şəxsiyyətini alçaldırlar. Ümumiyyətlə bu gün ölkəmizdə təhsilin səviyyəsi çox aşağıdır. Müəllimin şagirdi qapazlaması onun şəxsiyyətini tapdalaması deməkdir. Bu gün işə düzəlmək üçün müraciət edilən yerlərdə oğlanlardan əsgərlikdə olub-olmamaları soruşulur. Əsgərlikdə olmayan, hətta müəyyən problemlləri olan şəxs məcburiyyət qarşısında qalaraq hərbi xidmətə getməli olur".

Psixoloq şagird və tələbələri rüşvət verməkdən imtina etməyə səsləyərək bunun gələcəkdə böyük bəla yarada biləcəyini deyib: "Dərsə cavab verə bilmədiyin üçün rüşvət vermə, səmimi ol, düzgün ol! Dərsi öyrənə bilməməyinin əsas səbəbini de. Lap universiteti də tərk et, amma kişi ol! Bu gün Azərbaycanda rüşvət vermək üçün insanlar axırıncı paltarlarını da satırlar. Yeganə ölkəyik ki, oxumamaq üçün rüşvət veririk. Necə rüşvət vermək olar axı? Hətta bir çoxları müəllimlərin rüşvət verərək işə düzəlməsi haqda danışır. Bu həqiqətən də təhsil sisteminə böyük zərbədir. Bir çox qabaqcıl xarici ölkələrdə, məsələn Yaponiyada mədəniyyət və təhsil nazirliyi güc qüvvələr hesab edilir. Ölkəmizdə isə bu nazirliklər elə də rol oynamır".